مقدمه ای بر تئوری حسابداری
خلاصه مطالب کتاب تئوری حسابداری یک ـ دکتر رضا شباهنگ
تئوری حسابداری
مدلهای ارزشیابی و همچنین روشهای علمی تحقیق ؛ عوامل با اهمیتی هستند که موجب غنای تئوری حسابداری می شوند .
روش تحقیقی که بیشترین تاثیر را بر قواعد ؛ تعاریف مفاهیم و اصول حسابداری بر جای می گذارد ، مبتنی بر استدلالات قیاسی و استقرا است .
تش و معنای تئوری در یک مجموعه دانش به علم تلقی کردن آن مجموعه ؛ بستگی دارد .
روشهای علمی تحقیق
از لحاظ روشهای علمی تئوری بدوا مجموعه ای از جملات است .
این جملات شامل تعدادی از فرضیات بنیادی است که مفاهیم عام و بدیهی تلقی می شوند که از طریق بکارگیری روشهای آماری قابل آزمون می باشند
و بالاخره
تئوری شامل جمعی از نتایج است که از فرضیات بنیادی استنتاج شده است .
استنتاجها می تواند از طریق قیاس یا استقرا بدست اید.
اگر چه روشهای قیاس و استقرا عمده ترین روشهای تحقیق علمی محسوب می شوند ؛ اما روشهای دیگری نظیر رویکرد عملی ؛ رویکرد اخلاقی ؛ رویکرد رفتاری ؛ نیز در تدوین تئوری حسابداری مطرح شده است .
رویکرد قیاسی
در تدوین تئوری ؛ رویکرد قیاسی با شرح دقیق هدفها شروع می شود
پس از تعیین هدفها برخی از فرضیات بنیادی و تعاریف کلیدی بیان می گردد
در ادامه ساختار منطقی لازم را بر مبنای فرضیات بنیادی و تعاریف برای دستیابی به هدفهای تعیین شده ایجاد می شود
این روش غالبا حرکت از کل به جز می باشد .
چنانچه در نظر باشد تئوری حسابداری با بکارگیری رویکرد قیاسی تدوین شود ؛ محقق باید ساختاری را ایجاد کند که شامل هدفها و فرضیات بنیادی ، تعاریف و روشهای حسابداری بوده و همگی مبتنی بر الگویی منطقی باشند.
رویکرد قیاسی اساسا روش تحقیقی است که بر مفروضات ذهنی محقق استوار است
اعتبار تئوری حسابداری که از طریق فرایند قیاسی تدوین شده است ؛ به توان محقق در شناسایی صحیح و منطقی اجزا و روابط فرایند حسابداری بستگی تام دارد.
رویکرد استقرا
به کارگیری رویکرد استقرا در تحقیق بر مشاهده و تعمیم بر اساس مشاهدات تاکید دارد .
این روش به عبارت دیگر حرکت از جز به کل می باشد.
زیرا محقق بر اساس مشاهدات محدود (نمونه ) ؛ حاصل را به کل جامعه تعمیم می دهد ( مانند بیانیه شماره 4 هیات اصول حسابداری ).
البته به کارگیری رویکر استقرا ؛ در تحقیقات حسابداری به تنهایی توصیه نمی شود.
در تحقیقات استقرایی حسابداری ؛ ارقام و اطلاعات از مبانی مختلف گرداوری می شوند .
پرسشنامه های ارسالی به حسابدارن اجرایی و سایر دست اندرکاران ؛
تجربیات طراحی شده در مدلهای فرضیه سازی ,
ارقام مستخرج از صورتهای مالی
و قیمت اوراق بهادار مورد معامله در بورس
نمونه هایی از گرداوری اطلاعات در رویکرد استقرا است .
رویکرد عملی
به کارگیری رویکرد عملی در تدوین تئوری حسابداری ، بر مفهوم سودمندی اطلاعات حسابداری متکی می باشد .
در این رویکرد پس از این که محقق مساله را تعریف کرد ؛ کوشش می کند که راه حل مفیدی را برای حل مساله مورد تحقیق پیدا کند .
بدیهی است راه حل های پیشنهادی محقق ، لزوما بهترین راه نیستند ، بنابراین راه حل های به دست آمده از طریق به کارگیری رویکرد عملی را ؛ می توان راه حل های موقتی برای حل مسایل تلقی کرد.
در حسابداری ، اغلب اصول و روشهای جاری ، از به کارگیری رویکرد عملی منتج شده اند و نتایج حاصل از این رویکرد به عنوان اصول پدیرفته شده حسابداری تلقی شده است .
رویکرد اخلاقی
برخی از محققین و نویسندگان حسابداری ، رویکر اخلاقی را نیز برای تدوین حسابداری مطرح کرده و مورد بحث قرار داده اند .
ولی این رویکرد را روشی مستقل برای تحقیق تلقی نکرده اند و آن را پشتیبان سایر روشهای تحقیق به شمار آورده اند .
این رویکرد می تواند بر طرز تفکر محقق تاثیر بگذارد ، اما به تنهایی برای استنتاج منطقی کافی نیست .
در رویکرد اخلاقی بر مفاهیم : حقیقت ؛ عدالت و انصاف تاکید شده است .
اما این سوال مطرح است که نسبت به چه اشخاصی ؛ برای چه منظوری و تحت چه شرایطی باید منصف بود
به دلیل این سوالات بکارگیری این روش با مشکلاتی مواجه بوده است .
رویکرد رفتاری
مکتب جدیدی در حسابداری به وجود امده است تحت عنوان : تحقیقات رفتاری حسابداری
در این گونه تحقیقات ، به تاثیر حسابداری و گزارش های آن بر حسابداران و غیر حسابداران مورد مطالعه قرار می گیرد و روش های تحقیق آن غالبا بر فعالیت های تحقیقاتی علوم رفتاری مبتنی می باشد .
از آنجا که مقصد حسابداری تامین اطلاعات برای تصمیم گیرندگان است ، در این تحقیقات واکنش تهیه کنندگان و استفده کنندگان از این اطلاعات مورد بررسی قرار می گیرد.
مانند رویکرد اخلاقی بسیاری از محققین این روش را برای حسابداری کافی نمی دانند و آن را پشتیبان سایر روشهای تحقیق به ویژه روش های قیاس و استقرا تلقی می کنند.
تحقیقات مثبت حسابداری
تحقیقات مشاهده ای که کوشش می کند ارتباط بین سود حسابداری و قسمت اوراق بهادار را تعیین کند ، یا پاسخی برای این سوال بیابد که :
چرا هیت های تدوین استاندارد ، روش خاصی را انتخاب می کنند ؛
یا چرا مدیریت شرکتها روش معینی را از میان روش های پذیرفته شده حسابداری بر می گزینند
اصطلاحا تحقیقات مثبت حسابداری نامیده می شود .
تحقیقات مثبت حسابداری سعی دارد که ارتباطات رفتاری را در حسابداری بیان کند و بدون اعمال قضاوت ارزشی در مورد این که چگونه باید باشد ؛
تنها
آنچه را که هست توصیف می شود.
لیکن در حسابداری اعمال قضاوتهای ارزشی ضرورت کامل دارد .
تئوریهای دستوری و توصیفی
همچنین تئوری ها را می توان بر اساس دستوری و یا توصیفی بودن نیز گروه بندی کرد.
در تئوریهای دستوری ، قضاوتهای ارزشی اعمال می شود و این تئوری هاست که شامل مفروضاتی است که چگونگی امور را تشریح می کند .
به طور مثال فرضی که بیان کند گزارشهای حسابداری باید بر ارزش خالص بازیافتنی دارایی ها مبتنی باشد ، نشانگر یک سیستم دستوری است .
تئوریهای توصیفی ـ بر عکس ـ برای یافتن روابطی که واقعا وجود دارد ، کوشش می کند.
سیستم های قیاسی غالبا دستوری است
و
رویکردهای استقرایی معمولا متمایل به توصیفی بودن دارد .
روش قیاسی اساسا سیستمی بسته و غیر مشاهده ای است که نتایج ان بستگی تام به مفروضات زیر بنایی آن دارد.
رویکرد استقرایی بر عکس به دلیل این که سعی در بیان روابط دنیای واقعی دارد ، ماهیتا توصیفی است .
سوال : ایا تحقیقات مشاهده ای می تواند فارغ از قضاوتهای ارزشی باشد ؟
پاسخ : معمولا خیر . زیرا قضاوتهای ارزشی در محتوای تحقیق مستتر است.
روشهای قیاس و استقرا به عنوان روشهای مکمل
تمایز بین روشهای قیاس و استقرا ممکن است از لحاظ بیان مفاهیم و ماهیت مفید باشد ،
اما در عمل
این تمایز کاربرد ندارد
و این دو
به هیچ وجه رقیب هم نیستند ؛ بلکه مکمل یکدیگرند.
اغلب برا این باورند که : روش استقرا را می توان برای ارزیابی مناسب مفروضات منتخب در سیستم قیاس به کار گرفت .
بدیهی است که با تغییر مفروضات ، نتایج حاصل در سیستم قیاس نیز تغییر خواهد کرد.
در حسابداری تحقیقات استقرایی می تواند به روشن کردن روابط و پدیده های موجود در محیط تجاری کمک کند.
این قبیل تحقیقات به نوبه خود می تواند در فرایند تدوین خط مشی ها ـ که با به کارگیری روش قیاس انجام و به توصیه روشها و قواعد اجرایی منجر می شود ـ نیز کمک کند
بنابراین
روشهای قیاس و استقرا ، می توانند تواما بکار گرفته شوند و در این صورت بیشترین فایده را در بر خواهند داشت .
هنر یا علم بودن حسابداری
برخی حسابداری را علم و برخی هنر دانسته اند ؛ اما با توجه به اینکه حسابداری را به کمک روشهای علمی می توان مورد بحث قرار داد و همجنین با توجه به نقش تئوری در این دانش ؛ مسلما حسابداری بطور بالقوه در قلمرو علم قرار دارد.
بر اساس نطر بسیاری از نویسندگان
هنر بر تفسیر و تحلیل شخصی هنرمند متکی است
مثلا دو نفر نقاش می توانند بر اساس سبک و تفسیر خود ، شی یکسانی را به انحای مختلف در نفاشی خود نشان دهند.
اما درعلم لازم است توافق نسبتا زیادی در مورد پدیده مورد مطالعه و نحوه اندازه گیری آن ، میان صاحب نظران مربوط جود داشته باشد .
به هر صورت حسابداری را می توان بالقوه در قلمرو علم قرار داد
اما
باید توجه داشت که حسابداری بطور گسترده با عامل انسانی سر و کار دارد و در مقایسه با اندازه گیری در پدیده های فیزیکی در علوم طبیعی ، قابلیت کنترل کمتری دارد
و در نتیجه می توان انتظار داشت که
حسابداری همگام با اقتصاد و سایر علوم اجتماعی از لحاظ اندازه گیری و پیش بینی دقت کمتری از علوم طبیعی دارد .
ماهیت و گرایش تحقیقات جاری حسابداری
این رویکردها ، معرف ماهیت و گرایش های انتخاب شده در تحقیقات جاری حسابداری است :
رویکرد مدل تصمیم گیری
در رویکرد مدل تصمیم گیری این سوال مطرح می شود که چه اطلاعاتی برای تصمیم گیرندگان مورد نیاز است.
از این دیدگاه صورتهای مالی مبتنی بر ارزشهای ورودی ، ارزشهای خروجی و ارزش فعلی گردش وجوه نقد آتی ؛ می تواند امکانات مفیدی را فراهم آورد.
در این رویکرد اطلاعات مورد درخواست استفاده کنندگان مد نطر قرار نمی گیرد
بلکه
کانون توجه اطلاعاتی است که برای یک تصمیم معین لازم و مفید است .
بنابراین جهت رویکرد مدل تصمیم گیری دستوری و قیاسی است .
فرض زیر بنایی این گونه تحقیقات این است که استفاده کنندکان برای استفاده از اطلاعات نوعا به آموزش نیاز دارند .
بسیاری از پیروان مدل تصمیم گیری ، طیفی از امکانات ارزشیابی را بررسی و توصیه کرده اند .
برخی ارزشهای خروجی را توصیه کرده اند
زیرا قسمت فروش داراییها برای تصمیم گیری درباره نگهداری یا فروش ان اطلاعاتی مربوط محسوب می شوند
علاوه بر این
جمع ارزش خروجی تمامی دارایی ها معیاری مناسب برای کل نقدینگی شرکت است.
برخی دیگر از حسابداران ارزش های جاری را توصیه کرده اند و معیار مناسب برای آن را ارزش فقدان دارایی ها نامیده اند .
ارزش فقدان عبارت است از ارزش کمتر از بین ارزش جایگزینی یا ارزش بازیافتنی که خود ارزش بیشتر از بین ارزش خالص بازیافتنی یا ارزش فعلی است .
یا بطور مثال
محققی بر وظیفه مباشرت حسابدهی و پاسخگویی مدیریت تاکید کرده است
این محقق بهای تمام شده تاریخی تعدیل شده بر اساس قدرت خرید پول را توصیه می کند.
محققی دیگر برای تسهیل تصمیم گیری سرمایه گذاران می گوید که بهتر است تا اندازه گیری های حسابداری ، تخمینی از ارزش فعلی گردش وجوه نقد آتی را ارائه کنیم .
ماهیت دستوری ، رویکرد مدل تصمیم گیری موجب شده است که برخی از پیروان روشهای علمی جدید ـ برای تحقیقات حسابداری ـ اعلام کنند که رویکرد مدل تصمیم گیری اساسا علمی نیست
اما نتیجه ملی این است که این رویکرد اهمیت قبلی خود را ندارد ؛ اما کماکان کانون توجه محققین حسابداری است .
در رویکرد مدل تصمیم گیری دونوع تصمیم گیری تسهیل می شود :
1- استفاه کنندگان اطلاعات حسابداری می توانند گردش وجوه نقد آتی را بهتر پیش بینی کنند
2- کارایی و اثر بخشی مدیریت ( وظیفه مباشرت ) را ارزیابی کنند
ضمنا مدل تصمیم گیری در مقایسه با گرایشهای مختلف دیگر تحقیقات حسابداری ـ به دلیل ماهیت دستوری قیاسی خود ـ هماهنگی نزدیکی با وظیفه تدوین استانداردهای حسابداری و تدوین چارچوب نظری آن دارد.
تحقیقات بازار سرمایه
بخش عمده ای از تحقیقات حسابداری نشان می دهد که قیمت اوراق بهادار ارائه شده در بورس ، در قبال اطلاعات جدید واکنش سریع نشان میدهد. .
بنابراین می توان فرض کرد : قیمتهای بازار انعکاسی از اطلاعات در دسترس عموم می باشد.
این فرضیه که اصولا ریشه در مدیریت مالی دارد ؛ با عنوان فرضیه بازار کارآمد مورد اشاره قرار می گیرد.
علاوه بر این بازده اوراق بهادار ، تابعی از مخاطره مربوط در مقایسه با مخاطره کل بازار است .
این دیدگاه موجب شده است که بر مجموعه متنوع اوراق بهادار تاکید شود.
فرضیه بازار کارامد می تواند اثر بالقوه بر حسابداری داشته باشد.
مثلا به دلیل این که اطلاعات سریعا در قیمت اوراق بهادار منعکس شده است ، فشار برای افشای بیشتر اطلاعات و تاکید کمتر بر انتخاب میان روشهای متنوع حسابداری افزایش یافته است .
نظر بر این که فرضیه بازار کارامد بیان می کند که ، بازده اوراق بهادار بر مخاطره آن مبتنی می باشد ؛ برخی محققین کوشش کرده اند که رابطه بین مخاطره حسابداری (مانند نسبت های مالی صورتهای مالی ) و معیارهای مخاطره بازار را ارزیابی کنند.
در این گونه تحقیقات همچنین تاثیر انتخاب از میان خط مشی های حسابداری بر قیمت اوراق بهادار به طور گسترده ای مورد ازمون قرار گرفته است .
مطالب مرتبط قبلی :
